Kort antwoord eerst. Wie geregeld na het avondeten of rond bedtijd nog eet, had in een groot Amerikaans onderzoek 20 tot 30 procent meer kans op leverziekte, zoals leververvetting en levercirrose. Dat is een verband, geen bewijs dat laat eten de oorzaak is. Het gaat om een relatief risico, en de onderzoekers zeggen zelf dat maar een klein deel van de mensen met leververvetting ooit ernstige leverschade krijgt. Toch is het een bruikbaar signaal, vooral voor wie toch al met zijn gewicht bezig is.
Het nieuws kwam op 15 oktober via ScienceDaily, dat het persbericht van Oregon Health & Science University overnam. Ik heb gekeken wat er precies is onderzocht, wat die 30 procent betekent en wat je er met je eigen avondeten mee kunt.
Wat er is onderzocht
De onderzoekers, onder leiding van leverarts Robert Wilechansky, gebruikten gegevens uit drie lopende Amerikaanse studies, de Nurses’ Health Study, de Nurses’ Health Study II en de Health Professionals Follow-up Study. Samen ging het om bijna 200.000 mensen die jarenlang vragenlijsten invulden over hun eetgewoontes, dagritme en leefstijl. Het artikel verscheen in het vakblad Clinical Gastroenterology and Hepatology.
De deelnemers werden ingedeeld naar wanneer ze gewoonlijk aten. Wie aangaf geregeld na het avondeten of na bedtijd nog iets te eten, bleek vaker leververvetting of cirrose te krijgen dan wie dat niet deed. Volgens de onderzoekers is het een van de eerste langlopende analyses die dit verband zo expliciet legt. Eerder was laat eten al in verband gebracht met overgewicht en hart- en vaatproblemen.
De verklaring die de onderzoekers geven, gaat over de biologische klok. De lever werkt sterk volgens een dag-en-nachtritme. Hij verwerkt voedingsstoffen, regelt de bloedsuiker en bepaalt hoe het lichaam energie opslaat. Medeauteur Andrew McHill, die slaap en het dagritme onderzoekt, wijst erop dat eten op een moment waarop je lichaam zich klaarmaakt voor de slaap minder efficiënt wordt verwerkt.
Wat die 30 procent wel en niet zegt
Hier zit het stuk dat in de koppen meestal ontbreekt.
Het is een verband. Het onderzoek is observationeel. Er is niet getest wat er gebeurt als mensen eerder gaan eten, er is alleen gekeken wie wat deed en wie ziek werd. De onderzoekers schrijven dat zelf ook nadrukkelijk. En wie ’s avonds laat nog eet, doet waarschijnlijk ook andere dingen anders. Denk aan korter slapen, onregelmatig werken, of een zak chips voor de tv in plaats van een appel. Je kunt dat in een analyse deels wegrekenen, maar nooit helemaal.
Laat eten was grof gemeten. De deelnemers gaven zelf op wanneer ze ongeveer aten, in vrij brede categorieën. Er staat dus nergens dat eten na negen uur gevaarlijk is en om half negen niet. Het gaat om het patroon van na het avondeten nog doorgaan.
Dertig procent meer is relatief. Als iets een kleine kans heeft, wordt het met 30 procent meer nog steeds geen grote kans. Leververvetting zelf komt wel veel voor. In de VS heeft volgens het persbericht tot 30 procent van de bevolking het. Volgens het MDL Fonds is het ook in Nederland de meest voorkomende leveraandoening, en weten veel mensen niet dat ze het hebben omdat het lang geen klachten geeft. Cirrose is veel zeldzamer. Wilechansky zegt het zelf, alleen een klein deel van de mensen met leververvetting krijgt de ernstige vormen.
De groep is specifiek. Het gaat om Amerikaanse verpleegkundigen en andere zorgprofessionals. Dat is een groep met vaak avond- en nachtdiensten, en juist ploegendienst is een bekende verstoorder van het dagritme. Hoe goed het resultaat vertaalt naar iemand met een kantoorbaan in Nederland, weten we niet.
Wat het betekent voor je avondeten
Ik vind dit onderzoek vooral interessant omdat het advies dat eruit volgt zo klein is. Je hoeft niet anders te eten, alleen anders te plannen. Wilechansky vat het samen als je calorieën beperken tot een paar uur voor het slapengaan. Dat sluit aan bij een eerdere studie waarover ik schreef, waarin stoppen met eten drie uur voor bedtijd een bescheiden effect had op nachtelijke bloeddruk en bloedsuiker. Ook daar ging het niet om een tijd op de klok, maar om de afstand tot je eigen bedtijd.
In de praktijk is het avondeten zelf zelden het probleem. Het zit in wat erna komt. Het koekje bij de thee, de borrelnootjes, de boterham om elf uur omdat je toch nog wakker bent. Dat is meestal ook het eten dat je niet nodig hebt, en daar zit dus winst voor je gewicht en mogelijk voor je lever tegelijk.
- Kies een eindtijd die past bij je bedtijd. Ga je om half twaalf slapen, dan is de keuken om half negen dicht. Wie om tien uur slaapt, stopt eerder.
- Maak je avondeten vol genoeg. Wie te karig eet om af te vallen, krijgt om tien uur trek. Groente, peulvruchten en een eiwitbron houden je langer verzadigd dan een lichte salade.
- Thee, water en koffie mogen gewoon. Het gaat om calorieën, niet om drinken. Een glas wijn telt wel mee, en alcohol is voor je lever sowieso geen vriend.
- Werk je in ploegendienst, dan is dit lastiger, en daar geeft dit onderzoek geen pasklaar antwoord op. Een diëtist kan met je meekijken hoe je je maaltijden rond je diensten plant.
Voor wie dit het meest uitmaakt
Heb je overgewicht, veel buikvet, diabetes type 2 of een hoog cholesterol, dan is de kans op leververvetting al groter. Het MDL Fonds noemt een ongezonde voeding en te weinig beweging als belangrijkste oorzaken, en vet rond de buikorganen als extra risico. Het goede nieuws is dat leververvetting volgens dezelfde organisatie deels kan herstellen als je de oorzaak aanpakt. Dan is afvallen nog altijd het belangrijkste wat je kunt doen, en een eetstop in de avond is daar een handige hulp bij.
Wat dit onderzoek niet doet, is bewijzen dat een eerder diner je lever beschermt. Dat moet nog blijken. Wilechansky werkt nu mee aan een klinische studie die precies dat test, bij mensen die al leververvetting hebben. Tot die uitkomsten er zijn, zou ik het zo samenvatten. Een paar uur niets eten voor het slapen kost je weinig, past goed bij afvallen en heeft voor zover we weten geen nadelen. Dan is het geen hype om dat te proberen, maar ook geen wondermiddel.
