Een felle, borende kramp rechtsboven in je buik, een uur of twee na het eten, die soms doortrekt naar je schouder. Zo begint een galsteenaanval vaak. GezondNU schreef er op 14 oktober over en legt uit waarom het vrouwen vaker overkomt. Voor wie aan het afvallen is, staat het belangrijkste punt halverwege dat stuk. Snel gewichtsverlies, een crashdieet en de afvalprik verhogen het risico.
Dat is een ongemakkelijke boodschap, want afvallen is voor veel mensen juist goed voor hun gezondheid. Ik wilde daarom weten hoe groot dat risico is, en vooral wat je er zelf aan kunt doen. Het antwoord is verrassender dan ik dacht, en het draait om iets wat de meeste diëten juist schrappen.
Waarom vrouwen vaker galstenen krijgen
Galstenen zijn heel gewoon. Het Amerikaanse gezondheidsinstituut NIDDK schat dat 10 tot 15 procent van de Amerikanen ze heeft, en volgens Thuisarts merken veel mensen er nooit iets van. Vrouwen krijgen ze vaker dan mannen, en de kans neemt toe met de leeftijd.
Dat verschil heeft met hormonen te maken. De lever maakt gal om vet te verteren, en de galblaas slaat die op en dikt hem in. GezondNU beschrijft hoe oestrogeen de lever meer cholesterol in de gal laat afgeven, terwijl progesteron de wand van de galblaas laat ontspannen, zodat die minder krachtig samentrekt. Gal die rijk is aan cholesterol en lang stilstaat, kan klonteren tot gruis en uiteindelijk tot steentjes. Volgens het NIDDK lopen ook vrouwen met extra oestrogeen door zwangerschap, de pil of hormoontherapie in de overgang meer risico.
Wat snel afvallen met je galblaas doet
Bij snel afvallen gebeuren twee dingen tegelijk. Je lichaam verbrandt veel vet, en daarbij komt cholesterol vrij die via de gal wordt afgevoerd. De gal wordt dus nog rijker aan cholesterol. Tegelijk eet je weinig, en vooral weinig vet. En vet is precies het signaal waarop de galblaas zich leegknijpt. Krijgt hij dat signaal nauwelijks, dan blijft de gal staan. Ingedikte gal die stilstaat, is de ideale omstandigheid voor stenen.
Hoe sterk dat effect is, liet een Italiaanse studie uit 1998 al zien. Onderzoekers rond Davide Festi zetten mensen met obesitas op een zeer caloriearm dieet van ongeveer 535 kilocalorie per dag. De ene groep kreeg daarbij 3 gram vet per dag, de andere 12 gram. In de groep met heel weinig vet kregen zes van de elf deelnemers galstenen, in de groep met iets meer vet niemand. Hun galblaas leegde zich na een maaltijd met wat meer vet ook duidelijk beter. Het was een kleine studie, maar een latere overzichtsstudie bevestigde het beeld. Christina Stokes en collega’s bundelden in 2014 dertien gerandomiseerde studies en vonden dat diëten met meer vet tijdens het afvallen minder vaak tot galstenen leidden dan diëten met weinig vet.
Dat vind ik de belangrijkste les van dit hele verhaal. Het zuinigste dieet, alles vetvrij en zo min mogelijk calorieën, is voor je galblaas juist het riskantste. Een eetlepel olijfolie door je salade of een handje noten is geen zwakte in je afvalplan, het houdt je galblaas aan het werk. Meer over waarom extreme diëten tegen je kunnen werken, lees je in ons stuk over crashdiëten.
De afvalprik en galstenen
De afvalprik werkt via hetzelfde hormoon GLP-1 als het lichaam na het eten aanmaakt. Een Chinese meta-analyse in JAMA Internal Medicine uit 2022 bundelde 76 gerandomiseerde studies met ruim 103.000 deelnemers. Gebruikers van deze middelen hadden vaker problemen met galblaas of galwegen dan wie een placebo of ander middel kreeg. In de studies waarin het middel voor afvallen werd gebruikt, was het relatieve risico ruim twee keer zo hoog. Het risico was groter bij hogere doseringen en langer gebruik.
Belangrijk om te weten is dat het om een relatief risico gaat. Twee keer zo veel van iets wat weinig voorkomt, blijft weinig. Het is geen reden om te stoppen als je arts je de prik heeft voorgeschreven, wel een reden om de klachten te kennen en ze te melden. Ook bij de prik geldt bovendien dat je veel minder gaat eten, en dus ook weinig vet. Wat we eerder schreven over haaruitval door de afvalprik laat zien dat het lichaam vaker reageert op dat snelle tempo, niet alleen de galblaas.
Zo beperk je het risico als je afvalt
Dat er een risico is, betekent niet dat je moet blijven zitten waar je zit. Overgewicht is zelf ook een risicofactor voor galstenen. Het gaat om het tempo en om wat er op je bord ligt.
- Val geleidelijk af. Thuisarts raadt aan om rustig af te vallen in plaats van snel. GezondNU noemt een tempo van maximaal een halve tot een kilo per week.
- Schrap vet niet helemaal. Een beetje gezond vet bij elke hoofdmaaltijd, zoals olijfolie, avocado, noten of vette vis, houdt je galblaas in beweging. Dat volgt rechtstreeks uit de studies van Festi en Stokes.
- Eet regelmatig. Lange periodes zonder eten laten de gal stilstaan. Kleinere maaltijden verspreid over de dag zijn beter dan één grote, zware maaltijd.
- Kies vezels. GezondNU wijst op oplosbare vezels uit peulvruchten, haver en groente, die in de darm aan galzouten binden.
- Volg je een zeer caloriearm dieet of krijg je de prik, bespreek dan met je arts of extra maatregelen zinvol zijn. In de overzichtsstudie van Stokes verlaagde het medicijn ursodeoxycholzuur het risico op stenen tijdens afvallen. Dat is iets voor de arts, niet voor de drogist.
En ken de signalen. Thuisarts zegt dat je meteen de huisarts of huisartsenpost belt bij hevige pijnaanvallen in de bovenbuik die niet minder worden, bij pijn met braken of koorts, en als je huid of ogen geel worden. Een galsteenaanval is niet iets om uit te zitten met een kruik.
