Drie op de vier zoetstoffen beïnvloeden je darmbacteriën. Met die boodschap ging een onderzoek van de Universiteit van Cambridge deze week rond, nadat ScienceDaily het persbericht op 17 oktober overnam. Voor iedereen die afvalt met light frisdrank, zoetjes in de koffie of een suikervrije yoghurt is dat een kop die blijft hangen. Ik heb het onderliggende artikel in het vakblad Molecular Systems Biology gelezen, en daarin staat een flink stuk meer nuance dan in de kop.
Wat de onderzoekers precies deden
Het team van het MRC Toxicology Unit kweekte 25 soorten darmbacteriën, elk apart in een buisje. Daar gingen nuttige bacteriën in, neutrale en ook bacteriën die je liever niet in grote aantallen hebt. Vervolgens kreeg elke soort een van 39 zoetstoffen toegediend, van aspartaam en sucralose tot stevia, erytritol en xylitol. De onderzoekers keken of de bacteriën normaal bleven groeien, langzamer gingen groeien of helemaal stopten.
Daarna gingen ze een stap verder. Zoetstoffen eet je zelden los. Ze zitten in frisdrank met cafeïne, in snoep met vanille en in tabletten om een bittere smaak te maskeren. Daarom testten ze de zoetstoffen ook in combinatie met cafeïne, vanilline, de zoetstof advantaam en het antidepressivum duloxetine, en een deel ook met acht veelgebruikte medicijnen, waaronder ibuprofen en paracetamol.
Van driekwart naar dertig bevestigde effecten
De driekwart uit de kop is waar, maar het is de uitkomst van de eerste ronde. In de studie zelf staat dat de onderzoekers elke verdachte combinatie opnieuw hebben getest, bij vijf verschillende concentraties. Wat daarna overeind bleef waren 30 effecten, verdeeld over 26 zoetstoffen en vijf van de 25 bacteriesoorten. Twintig van de bacteriesoorten reageerden dus nergens duidelijk op. Twee soorten bleken het gevoeligst en werden door veel zoetstoffen geraakt.
Ook de opzet zegt iets. Alle zoetstoffen werden getest in dezelfde concentratie, die de onderzoekers inschatten als passend bij wat er in de dikke darm kan aankomen. Maar een bacterie alleen in een buisje is iets heel anders dan de miljarden bacteriën die in je darm met elkaar concurreren en samenwerken. De onderzoekers zeggen daar zelf ook duidelijk over dat nog niet bekend is of dit bij mensen gebeurt.
Bij de combinaties zag het team meer dan honderd keer dat het effect van een zoetstof veranderde door een tweede stof. In 68 gevallen werd het effect zwakker, in 34 gevallen sterker. Een voorbeeld van de eerste soort was sacharine met vanilline, een combinatie die je in veel bewerkte producten tegenkomt. Dat deel vind ik eigenlijk het interessantste. Het laat zien dat je een zoetstof niet los kunt beoordelen van wat er nog meer in het glas of het product zit.
De combinatie die eruit sprong
Eén combinatie kreeg alle aandacht, en terecht. Isosteviol, een stof die verwant is aan de zoete stoffen uit stevia, remde samen met duloxetine twee bacteriën die met een gezonde darm en een stabiele bloedsuiker in verband worden gebracht. In een kunstmatige darmgemeenschap van alle 25 soorten werd de verscheidenheid aan bacteriën kleiner, en het vocht waarin die bacteriën hadden gegroeid was giftiger voor menselijke cellen in het lab.
Twee kanttekeningen zijn hier belangrijk. Isosteviol staat niet in de lijst met toegestane zoetstoffen van het Voedingscentrum. Wat je in Nederland als stevia koopt, zijn steviolglycosiden met E-nummer E 960. Het onderzoek beschrijft isosteviol als een veelgebruikt onderdeel van zoetstoffen, maar wat dat voor een gewone stevia-zoetje in je thee betekent, zeggen de onderzoekers niet. Daarnaast zagen de onderzoekers bij een van de twee bacteriën dat de veranderingen in de stofwisseling vooral door het medicijn kwamen en nauwelijks door de zoetstof alleen. Gebruik je duloxetine, stop daar dan beslist niet op eigen houtje mee om dit onderzoek. Bespreek vragen met je huisarts of apotheker.
Wat dit betekent als je afvalt met light
Eerlijk gezegd verandert dit onderzoek weinig aan wat je vandaag in je boodschappenmand legt. Alle zoetstoffen met een E-nummer zijn door de Europese voedselautoriteit EFSA beoordeeld, en het Voedingscentrum schrijft al langer dat een effect op darmbacteriën mogelijk is, maar dat dit vooral bij proefdieren is gezien en dat onderzoek bij mensen nodig is. Dit lab-onderzoek past in dat beeld. Het levert nieuwe vragen op, geen nieuw bewijs dat zoetstoffen schadelijk zijn.
Voor afvallen blijft de ruil van suiker naar zoetstof een kwestie van calorieën. Uit een grote studie bleek eerder dat light frisdrank en water ongeveer even goed werken bij afvallen. De Wereldgezondheidsorganisatie raadde in 2023 juist af om zoetstoffen te zien als oplossing tegen overgewicht, omdat ze op lange termijn niet helpen om op gewicht te blijven. Mijn advies sluit daarbij aan. Gebruik light als brug weg van gewone frisdrank, en probeer daarna langzaam te wennen aan dranken die minder zoet smaken. Water, thee en koffie zonder iets erin zijn voor je darm in elk geval geen vraagteken.
Wat ik meeneem uit dit onderzoek is vooral de vraag die het stelt. Zoetstoffen zijn geen stoffen die zonder enig effect door je lichaam gaan, zeker niet als ze samenkomen met andere stoffen. Of dat bij gewone hoeveelheden in een echte darm iets uitmaakt, weten we nog niet. Tot die tijd hoef je niet in paniek je light cola weg te gooien, maar is een glas water vaker nooit verkeerd.
