Mensen met overgewicht of obesitas die dementie krijgen, leven daarna langer dan mensen met een gezond gewicht. Dat is de uitkomst van een Amerikaanse studie die ScienceDaily op 11 november naar buiten bracht, met een kop over tot 27 procent minder sterfte. Het klinkt alsof een paar kilo extra je beschermt. Zo werkt het niet, en de onderzoekers zeggen dat zelf ook. Wat de studie wel laat zien, is waarom gewicht en dementie zo’n verraderlijk paar zijn.
Wat de onderzoekers vonden
Het onderzoek komt van Columbia University en New York University en verscheen in de Journal of Alzheimer’s Disease. De onderzoekers gebruikten de Health and Retirement Study, een groot Amerikaans onderzoek dat mensen vanaf 51 jaar volgt. Ze keken naar gegevens van 1998 tot 2022 en selecteerden 4.523 mensen die bij de start geen dementie hadden en het later wel kregen.
Daarna vergeleken ze hoe lang mensen na de diagnose leefden, afhankelijk van hun gewicht op het moment van de diagnose. Ze corrigeerden voor roken, andere aandoeningen en kenmerken zoals leeftijd en achtergrond. Vergeleken met een gezond gewicht was het sterfterisico:
- 16 procent lager bij overgewicht (BMI 25 tot 30)
- 27 procent lager bij obesitas klasse 1 (BMI 30 tot 35)
- 22 procent lager bij een BMI van 35 of hoger
Hoofdauteur Virginia Chang is er duidelijk over. Mensen met dementie moeten niet proberen aan te komen, want daar was de studie niet voor opgezet. Wel kan het gewicht bij de diagnose volgens haar iets zeggen over de vooruitzichten.
Waarom dit de obesitasparadox heet
Overgewicht op middelbare leeftijd is juist een bekende risicofactor voor dementie op latere leeftijd, naast hart- en vaatziekten en diabetes. Dat is ook wat de onderzoekers zelf als vertrekpunt noemen. Dat dezelfde kilo’s na de diagnose samengaan met een langer leven, voelt daarom tegenstrijdig. Dat patroon heet de obesitasparadox, en eerder onderzoek wees volgens de auteurs al in dezelfde richting.
Belangrijk om te zien is dat het om twee verschillende vragen gaat. De vraag “word ik met overgewicht eerder dement?” heeft een ander antwoord dan “leef ik met overgewicht langer als ik eenmaal dement ben?”. Deze studie gaat alleen over die tweede vraag.
Omgekeerde causaliteit, het grote risico in dit soort onderzoek
De meest voor de hand liggende verklaring is dat niet het gewicht de ziekte beïnvloedt, maar de ziekte het gewicht. Uit eerder werk van dezelfde onderzoekers blijkt dat mensen tot tien jaar voor de diagnose al kunnen afvallen, en dat dat gewichtsverlies sterker wordt naarmate de diagnose dichterbij komt. Iemand die bij de diagnose een gezond gewicht heeft, was dan misschien eerder zwaarder en is afgevallen doordat de ziekte al bezig was. Als juist die mensen verder in hun ziekte zijn, sterven ze eerder, en lijkt overgewicht ineens gunstig.
Daarnaast speelt overlevingsbias. Mensen met obesitas overlijden vaker al aan andere ziektes voordat ze de leeftijd bereiken waarop dementie meestal begint. Wie het wel haalt, is mogelijk een relatief gezonde groep. En als je alleen kijkt naar mensen die dementie krijgen, kunnen er verbanden ontstaan die in de hele bevolking niet bestaan.
Het sterke punt van deze studie is dat de onderzoekers 24 jaar aan gegevens hadden en dus konden zien hoe het gewicht in de jaren voor de diagnose veranderde. Hun extra analyses wezen erop dat de onderzochte vormen van vertekening het verschil niet verklaren. Dat is een serieuze poging, maar geen bewijs dat het gewicht zelf beschermt. Zelf zeggen ze dat ze niet zeker weten waarom de zwaardere groep langer leefde.
Wat dan wel een rol kan spelen
De onderzoekers wijzen op reserves. Dementie maakt eten op den duur moeilijk. De eetlust en de motivatie om te eten kunnen afnemen, sommige mensen verbruiken meer energie en zelf eten lukt steeds minder goed. Dat leidt tot gewichtsverlies en het wegkwijnen van spieren. Wie dan meer vet of spiermassa heeft, kan zo’n periode misschien beter doorstaan. Chang zegt het in ScienceDaily zo: “Nutrition can be a big problem for people with dementia.”
Daar zit voor mij de bruikbaarste les van het onderzoek. Niet dat overgewicht goed is, maar dat ondervoeding bij dementie een echt probleem is dat aandacht verdient. Valt iemand met dementie af, dan is dat een signaal om op te letten, geen meevaller.
Wat het betekent als je zelf wilt afvallen
Voor wie op middelbare leeftijd overgewicht heeft, verandert er door deze studie niets. Het advies om op gewicht te komen of te blijven geldt voor je hart, je bloedsuiker en ook voor je kans op dementie later. Op dieetcheck las je eerder dat vijf procent lichter op middelbare leeftijd merkbaar is voor je hart. En de BMI alleen is een grove maat, zoals in het stuk over BMI plus middelomtrek staat.
Ook bij ander dementienieuws, zoals over twee tot drie koppen koffie en minder kans op dementie, loont het om te kijken welke vraag er precies onderzocht is. Bij deze studie is de grootste valkuil dat je een signaal van de ziekte aanziet voor een voordeel van het gewicht. De gegevens komen bovendien uit de Verenigde Staten, en hoe dit in Nederland uitpakt, is niet onderzocht.
